॥ दोहा ॥
जय गणपति सद्गुण सदन, कविवर बदन कृपाल।
विघ्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥
॥ चौपाई ॥
जय जय जय गणपति गणराजू।
मंगल भरण करण शुभ काजू॥१॥
जय गजबदन सदन सुखदाता।
विश्व विनायक बुद्धि विधाता॥२॥
वक्रतुण्ड शुचि शुण्ड सुहावन।
तिलक त्रिपुण्ड भाल मनभावन॥३॥
राजत मणि मुक्तन उर माला।
स्वर्ण मुकुट शिर नयन विशाला॥४॥
पुस्तक पाणि कुठार त्रिशूला।
मोदक भोग सुगन्धित फूला॥५॥
सुन्दर पीताम्बर तन साजित।
चरण पादुका मुनि मन राजित॥६॥
धनि शिवसुवन षडानन भ्राता।
गौरी लालन विश्वविख्याता॥७॥
ऋद्धि सिद्धि तव चँवर सुधारे।
मूषक वाहन सोहत द्वारे॥८॥
कहौ जन्म शुभ कथा तुम्हारी।
अति शुचि पावन मंगलकारी॥९॥
एक समय गिरिराज कुमारी।
पुत्र हेतु तप कीन्हा भारी॥१०॥
भयो यज्ञ जब पूर्ण अनूपा।
तब पहुँचे तुम धरि द्विज रूपा॥११॥
अतिथि जानि कै गौरी सुखारी।
बहुविधि सेवा करी तुम्हारी॥१२॥
अति प्रसन्न भए तुम वर दीन्हा।
मातु पुत्र हित जो तप कीन्हा॥१३॥
मिलहि पुत्र तुहि बुद्धि विशाला।
बिना गर्भ धारण यहि काला॥१४॥
गणनायक गुण ज्ञान निधाना।
पूजित प्रथम रूप भगवाना॥१५॥
अस कहि अन्तर्धान रूप भए।
पालना पर बालक स्वरूप भए॥१६॥
बनि शिशु रुदन जबहि तुम ठाना।
लखि मुख सुख नहिं गौरी समाना॥१७॥
सकल मगन सुखमंगल गावहिं।
नाभि ते सुरन सुमन बरसावहिं॥१८॥
शम्भु उमा बहुदान लुटावहिं।
सुर मुनिजन सुत देखन आवहिं॥१९॥
लखि अति आनन्द मंगल साजा।
देखन भी आए शनि राजा॥२०॥
निज अवगुण गुनि शनि मन माहीं।
बालक देखन चाहत नाहीं॥२१॥
गिरिजा कछु मन भेद बढ़ायो।
उत्सव मोर न शनि तुहि भायो॥२२॥
कहत लगे शनि मन सकुचाई।
का करिहौं शिशु मोहि दिखाई॥२३॥
नहिं विश्वास उमा उर भयऊ।
शनि सों बालक देखन कहयऊ॥२४॥
पड़तहिं शनि दृग कोण प्रकाशा।
बालक सिर उड़ि गयो अकाशा॥२५॥
गिरिजा गिरी विकल भए धरनी।
सो दुःख दशा गयो नहिं वर्णी॥२६॥
हाहाकार मच्यो कैलाशा।
शनि कीन्हो लखि सुत को नाशा॥२७॥
तुरत गरुड़ चढ़ि विष्णु सिधाए।
काटि चक्र सो गज सिर लाए॥२८॥
बालक के धड़ ऊपर धारयो।
प्राण मन्त्र पढ़ि शंकर डारयो॥२९॥
नाम गणेश शम्भु तब कीन्हे।
प्रथम पूज्य बुद्धि निधि वर दीन्हे॥३०॥
बुद्धि परीक्षा जब शिव कीन्हा।
पृथ्वी कर प्रदक्षिणा लीन्हा॥३१॥
चले षडानन भरमि भुलाई।
रचे बैठ तुम बुद्धि उपाई॥३२॥
चरण मातु-पितु के धर लीन्हें।
तिनके सात प्रदक्षिण कीन्हें॥३३॥
धनि गणेश कही शिव हिय हरषे।
नभ ते सुरन सुमन बहु बरसे॥३४॥
तुम्हरी महिमा बुद्धि बड़ाई।
शेष सहसमुख सके न गाई॥३५॥
मैं मतिहीन मलीन दुखारी।
करहूं कौन विधि विनय तुम्हारी॥३६॥
भजत रामसुन्दर प्रभुदासा।
जग प्रयाग ककरा दुर्वासा॥३७॥
अब प्रभु दया दीना पर कीजै।
अपनी शक्ति भक्ति कुछ दीजै॥३८॥
॥ दोहा ॥
श्री गणेश यह चालीसा, पाठ करै कर ध्यान।
नित नव मंगल गृह बसै, लहे जगत सम्मान॥
सम्बन्ध अपने सहस्र दश, ऋषि पंचमी दिनेश।
पूरण चालीसा भयो, मंगल मूर्ति गणेश॥
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
मराठी अर्थ:
हे गणपती! तुम्ही सद्गुणांचे घर आणि कवींवर कृपा करणारे आहात.
तुम्ही सर्व विघ्ने दूर करून मंगल करणारे, पार्वतीमातेचे लाडके पुत्र आहात.
हे गणांचे राजा गणपती! तुमचा जयजयकार असो.
तुम्ही सर्व शुभ कार्यांना मंगलमय करता.
हे गजानन प्रभो! तुम्ही सुख देणारे आहात.
तुम्ही संपूर्ण विश्वाचे विनायक आणि बुद्धीचे दाते आहात.
तुमची सुंदर वक्र सोंड अत्यंत मोहक आहे.
कपाळावरील त्रिपुंड तिलक अतिशय सुंदर दिसते.
तुमच्या गळ्यात मोती आणि रत्नांची माळ शोभते.
डोक्यावर सुवर्ण मुकुट आणि विशाल नेत्र अत्यंत दिव्य दिसतात.
तुमच्या हातात पुस्तक, परशू आणि त्रिशूळ आहेत.
तुम्हाला मोदक आणि सुगंधी फुले अर्पण केली जातात.
तुमचे शरीर सुंदर पितांबराने सजलेले आहे.
तुमच्या चरणपादुका ऋषी-मुनींच्या मनाला आनंद देतात.
तुम्ही भगवान शिवांचे पुत्र आणि कार्तिकेयाचे भाऊ आहात.
गौरीमातेचे लाडके पुत्र म्हणून संपूर्ण जगात प्रसिद्ध आहात.
ऋद्धी आणि सिद्धी तुमची सेवा करतात.
तुमचे मूषक वाहन दाराशी शोभून दिसते.
आता तुमच्या पवित्र आणि मंगलमय जन्मकथेचे वर्णन केले जाते.
एका वेळी हिमालयाची कन्या पार्वतीमातेनें पुत्रप्राप्तीसाठी कठोर तप केले.
जेव्हा तो अद्भुत यज्ञ पूर्ण झाला, तेव्हा तुम्ही ब्राह्मणाचे रूप धारण करून तेथे आलात.
गौरीमातेनें तुम्हाला अतिथी समजून आनंदाने विविध प्रकारे सेवा केली.
तुम्ही अत्यंत प्रसन्न होऊन म्हणालात — हे माता! पुत्रप्राप्तीसाठी केलेल्या तपाचे फळ तुम्हाला मिळेल.
तुम्हाला अत्यंत बुद्धिमान पुत्र प्राप्त होईल आणि तो गर्भधारणा न करताही प्राप्त होईल.
हे गणनायक! तुम्ही गुण आणि ज्ञानाचे भांडार आहात.
तुम्ही प्रथम पूजनीय भगवान आहात.
असे बोलून ते दिव्य रूप अदृश्य झाले आणि पाळण्यात बालरूपात प्रकट झाले.
जेव्हा तुम्ही बालरूपात रडू लागलात, तेव्हा तुमचे मुख पाहून गौरीमातेचा आनंद गगनात मावेनासा झाला.
सर्वजण आनंदाने मंगलगाणी गाऊ लागले आणि देवांनी आकाशातून फुलवृष्टी केली.
शंकर आणि पार्वती अनेक दान देऊ लागले. देव आणि ऋषी बालकाचे दर्शन घेण्यासाठी आले.
अत्यंत आनंदमय उत्सव पाहून शनिदेवही दर्शनासाठी आले.
स्वतःच्या दोषाचा विचार करून शनिदेव बालकाकडे पाहू इच्छित नव्हते.
पार्वतीमातेच्या मनात आले की शनिदेवांना माझा उत्सव आवडला नसावा.
शनिदेव संकोचाने म्हणाले — मी काय करू? मला बालक दाखवू नका.
उमामातेला विश्वास बसला नाही आणि त्यांनी शनिदेवांना बालक पाहण्यास सांगितले.
शनिदेवांची दृष्टी बालकावर पडताच बालकाचे मस्तक आकाशात उडून गेले.
हे पाहून पार्वतीमाता अत्यंत व्याकुळ होऊन भूमीवर पडल्या. त्या दुःखाचे वर्णन करता येणार नाही.
शनिदेवांच्या दृष्टीमुळे बालकाचा नाश झाल्याने संपूर्ण कैलासात हाहाकार माजला.
तेव्हा भगवान विष्णू त्वरित गरुडावर बसून गेले आणि चक्राने हत्तीचे मस्तक आणले.
ते हत्तीचे मस्तक बालकाच्या धडावर ठेवण्यात आले आणि शंकरांनी प्राणमंत्राने त्याला जीवदान दिले.
तेव्हा भगवान शंकरांनी त्यांचे नाव गणेश ठेवले आणि प्रथम पूजनीय तसेच बुद्धीचे भांडार होण्याचा वर दिला.
जेव्हा भगवान शिवांनी बुद्धीची परीक्षा घेत पृथ्वीची प्रदक्षिणा करण्यास सांगितले.
कार्तिकेय पृथ्वीप्रदक्षिणेसाठी निघून गेले, पण तुम्ही बुद्धीने उपाय शोधला.
तुम्ही आई-वडिलांचे चरण धरून त्यांची सात प्रदक्षिणा केली.
भगवान शिव अत्यंत आनंदित होऊन म्हणाले — धन्य आहेत गणेश! आणि देवांनी आकाशातून पुष्पवृष्टी केली.
तुमची महिमा आणि बुद्धीची महानता सहस्रमुखी शेषनागसुद्धा वर्णन करू शकत नाहीत.
मी बुद्धिहीन, दुःखी आणि अशक्त आहे. तुमची स्तुती कशी करू?
प्रभूचे दास रामसुंदर तुमचे भजन करतात. ही स्तुती जगभर प्रसिद्ध आहे.
हे प्रभू! आता या दीन भक्तावर कृपा करा आणि तुमची शक्ति व भक्ति द्या.
जो भक्त श्रद्धेने आणि ध्यानपूर्वक गणेश चालीसाचे पठण करतो, त्याच्या घरी सदैव मंगल राहते आणि त्याला जगात मान-सन्मान मिळतो.
ऋषिपंचमीच्या पवित्र दिवशी ही गणेश चालीसा पूर्ण झाली. मंगलमूर्ती गणेश सर्वांचे कल्याण करो.